Τι είναι η έκθεση για το κράτος δικαίου;

Η έκθεση για το κράτος δικαίου είναι το ετήσιο εργαλείο πρόληψης και παρακολούθησης της Επιτροπής για τον απολογισμό των εξελίξεων στον τομέα του κράτους δικαίου σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, καθώς και σε τέσσερις χώρες της διεύρυνσης. Από την πρώτη έκδοσή της το 2020, η έκθεση για το κράτος δικαίου λειτουργεί όλο και περισσότερο ως κινητήρια δύναμη μεταρρυθμίσεων: συμβάλλει στον εντοπισμό κινδύνων, στην ανάπτυξη λύσεων και στην έγκαιρη παροχή στοχευμένης στήριξης για την ενίσχυση του κράτους δικαίου στην ΕΕ.

Η έκθεση αποτελείται από ανακοίνωση στην οποία παρουσιάζονται οι κύριες οριζόντιες τάσεις σε ολόκληρη την ΕΕ και σε επιμέρους κεφάλαια ανά χώρα. Τα κεφάλαια καλύπτουν τις πρόσφατες εξελίξεις στον τομέα του κράτους δικαίου σε όλα τα κράτη μέλη και σε τέσσερις χώρες της διεύρυνσης (Αλβανία, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία, Σερβία) σε τέσσερις βασικούς τομείς: συστήματα απονομής δικαιοσύνης, πλαίσια για την καταπολέμηση της διαφθοράς, ελευθερία και πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης και άλλα θεσμικά ζητήματα που συνδέονται με τους ελέγχους και τις ισορροπίες. Για τα κράτη μέλη της ΕΕ, η έκθεση περιλαμβάνει επίσης ειδικές συστάσεις , οι οποίες αποσκοπούν στη στήριξη των εν εξελίξει μεταρρυθμίσεων και στον εντοπισμό τομέων στους οποίους απαιτείται περαιτέρω πρόοδος.

Η έκθεση για το κράτος δικαίου αποτελεί προληπτικό μέσο στο πλαίσιο της εργαλειοθήκης της ΕΕ για το κράτος δικαίου και κεντρικό πυλώνα του ετήσιου κύκλου για το κράτος δικαίου. Αποτελεί μέρος μιας διαδικασίας παρακολούθησης και διαλόγου στην οποία συμμετέχουν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο της ΕΕ, τα κράτη μέλη της ΕΕ, τα εθνικά κοινοβούλια, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και άλλοι ενδιαφερόμενοι φορείς. Η έκθεση παρέχει ένα κοινό σημείο αναφοράς για τις συζητήσεις σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο, υποστηρίζει την ανταλλαγή ορθών πρακτικών και συμβάλλει στη διασφάλιση του έγκαιρου εντοπισμού και της αντιμετώπισης των προκλήσεων στον τομέα του κράτους δικαίου. 

Η έκθεση του 2026 για το κράτος δικαίου εξακολουθεί να δίνει ιδιαίτερη έμφαση στις εξελίξεις που έχουν άμεση σχέση με την ενιαία αγορά —μια σημαντική διάσταση της έκθεσης για το κράτος δικαίου, όπως θεσπίστηκε στην έκδοση του 2025. Αξιοποιεί περαιτέρω τα στοιχεία που λαμβάνονται από τους επιχειρηματικούς φορείς και εξετάζει διεξοδικότερα ζητήματα όπως το έργο των ανεξάρτητων ρυθμιστικών αρχών. Οι σχετικές εξελίξεις αντικατοπτρίζονται στους τέσσερις πυλώνες κάθε κεφαλαίου ανά χώρα.

Ποιες αρχές καθοδηγούν την επιλογή των συστάσεων;

Η έκθεση και οι συστάσεις της καταρτίζονται σύμφωνα με τη μεθοδολογία της έκθεσης . Βασίζονται σε συνεχή διάλογο με τα κράτη μέλη και μεταξύ αυτών. Σύμφωνα με τον προληπτικό χαρακτήρα της έκθεσης, στόχος των συστάσεων είναι: i) να στηρίξει τα κράτη μέλη στις προσπάθειές τους να προωθήσουν μεταρρυθμίσεις· ii) να ενθαρρύνουν τις θετικές εξελίξεις· και iii) προσδιορίζει πού ενδέχεται να χρειαστούν βελτιώσεις ή παρακολούθηση, μεταξύ άλλων με σκοπό την αντιμετώπιση συστημικών προκλήσεων.

Οι συστάσεις της έκθεσης αποσκοπούν στον εντοπισμό βασικών ζητημάτων και προκλήσεων που πρέπει να αντιμετωπιστούν, παρέχοντας παράλληλα στα κράτη μέλη την ευελιξία να καθορίσουν τον τρόπο επίτευξης των επιθυμητών αποτελεσμάτων, λαμβάνοντας υπόψη το εθνικό νομικό και θεσμικό τους πλαίσιο. Προκειμένου να στηρίξει τα κράτη μέλη στον εντοπισμό και την ιεράρχηση των επενδύσεων και των μεταρρυθμίσεων στον τομέα του κράτους δικαίου που μπορούν να συμπεριληφθούν στα μελλοντικά εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης (ΕΠΕΣ), η Επιτροπή ενοποίησε περαιτέρω τις συστάσεις της στη φετινή έκδοση, καθιστώντας τις πιο στοχευμένες και λειτουργικές. Δεν υπάρχουν συστάσεις για τις χώρες της διεύρυνσης, δεδομένου ότι οι συστάσεις αυτές εκδίδονται αποκλειστικά στο πλαίσιο της ετήσιας δέσμης μέτρων για τη διεύρυνση.

Κατά την κατάρτιση των συστάσεων της έκθεσης για το κράτος δικαίου, τηρήθηκαν οι ακόλουθες αρχές, όπως καθορίζονται στη μεθοδολογία της έκθεσης:

• Όλα τα κράτη μέλη υπόκεινται σε ειδικές ανά χώρα συστάσεις με πλήρη σεβασμό των αρχών της ίσης μεταχείρισης και της αναλογικότητας·
• Οι συστάσεις βασίζονται σε εμπεριστατωμένες αξιολογήσεις στα κεφάλαια ανά χώρα και στην εφαρμογή αντικειμενικών κριτηρίων που βασίζονται στο δίκαιο της ΕΕ ή σε ευρωπαϊκά και διεθνή πρότυπα·
• Οι συστάσεις είναι αναλογικές προς τις προκλήσεις που έχουν εντοπιστεί. Ενθαρρύνουν επίσης την επιδίωξη θετικών μεταρρυθμιστικών προσπαθειών·
• Οι συστάσεις είναι επαρκώς συγκεκριμένες ώστε να επιτρέπουν στα κράτη μέλη να παρέχουν συγκεκριμένες και εφαρμόσιμες επακόλουθες ενέργειες, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τις εθνικές αρμοδιότητες, τα νομικά συστήματα και το θεσμικό πλαίσιο·
• Κατά την κατάρτιση των συστάσεων, η Επιτροπή έδωσε ιδιαίτερη προσοχή στη συνοχή και τις συνέργειες με άλλες διαδικασίες, όπως το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο, ο κανονισμός για την αιρεσιμότητα και τα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας·
• Οι επόμενες εκδόσεις της έκθεσης για το κράτος δικαίου θα καλύψουν τη συνέχεια που δόθηκε στις φετινές συστάσεις.

Οι συστάσεις δεν προδικάζουν με κανέναν τρόπο τυχόν διαδικασίες που μπορεί να κινήσει η Επιτροπή βάσει άλλων νομικών πράξεων, όπως οι διαδικασίες επί παραβάσει ή ο κανονισμός για την αιρεσιμότητα.

Πώς ανταποκρίθηκαν τα κράτη μέλη στις συστάσεις που διατυπώθηκαν στην έκθεση του 2025; Πώς αξιολογεί η Επιτροπή την πρόοδο και πώς στηρίζει τα κράτη μέλη στην εφαρμογή τους;

Η φετινή έκθεση δείχνει μια γενικά θετική πορεία, με αξιοσημείωτες βελτιώσεις και σημαντικές μεταρρυθμίσεις που ολοκληρώθηκαν ή βρίσκονται σε εξέλιξη στους τέσσερις βασικούς τομείς που καλύπτονται: δικαιοσύνη, καταπολέμηση της διαφθοράς, ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και θεσμικοί έλεγχοι και ισορροπίες. Ενώ η εικόνα παραμένει άνιση μεταξύ των κρατών μελών και εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένες προκλήσεις, η συμμετοχή στη διαδικασία παραμένει ισχυρή, όπως αντικατοπτρίζεται επίσης στον σημαντικό αριθμό συστάσεων που εκδόθηκαν στην έκθεση του 2025, οι οποίες έχουν πλέον σημειώσει πρόοδο.

Με τα κράτη μέλη, η Επιτροπή έχει επιδιώξει στενή συνεργασία τόσο σε πολιτικό όσο και σε τεχνικό επίπεδο, μεταξύ άλλων για τη βελτίωση της παρακολούθησης και της παρακολούθησης των συστάσεων. Αυτή η αυξημένη δέσμευση συμβάλλει στη στήριξη της εφαρμογής των μεταρρυθμίσεων, στην παρακολούθηση της προόδου καθ' όλη τη διάρκεια του έτους και στη διασφάλιση ότι οι συστάσεις παραμένουν στενά ευθυγραμμισμένες με τις επιτόπιες εξελίξεις.

Η έκθεση περιλαμβάνει αξιολόγηση της προόδου που σημείωσαν τα κράτη μέλη όσον αφορά την εφαρμογή των συστάσεων του 2025, με βάση ποιοτική ανάλυση των εξελίξεων από τον Ιούλιο του 2025 και λαμβανομένου υπόψη του συνολικού πλαισίου στα κράτη μέλη. Στην έκθεση του 2026 διαπιστώθηκε ότι τα κράτη μέλη έδωσαν συνέχεια στο 47 % των συστάσεων που διατυπώθηκαν το 2025, είτε πλήρως είτε εν μέρει, με τουλάχιστον περιορισμένη πρόοδο σε επιπλέον 23 %. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή αναγνωρίζει επίσης ότι ορισμένες συστάσεις ενδέχεται να χρειαστούν περισσότερο χρόνο για να αντιμετωπιστούν, για παράδειγμα λόγω των εκλογικών κύκλων.

Υπάρχουν ήδη διάφορα μέσα και ευκαιρίες χρηματοδότησης για τη στήριξη διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων μέσω τεχνικής βοήθειας και χρηματοδότησης έργων. Ο μηχανισμός ανάκαμψης και ανθεκτικότητας κατέδειξε τον τρόπο με τον οποίο ο προϋπολογισμός της ΕΕ μπορεί να είναι αποτελεσματικός για την προώθηση μεταρρυθμίσεων στον τομέα του κράτους δικαίου εντός των κρατών μελών, μεταξύ άλλων για την ενίσχυση των δικαστικών συστημάτων, την προώθηση της ψηφιοποίησης για μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα, τη βελτίωση των δικαστικών υποδομών, την ενίσχυση των θεσμών που καταπολεμούν τη διαφθορά και τη βελτίωση της ποιότητας της νομοθετικής διαδικασίας. Άλλα προγράμματα της Επιτροπής, όπως τα προγράμματα «Δικαιοσύνη» και «Πολίτες, ισότητα, δικαιώματα και αξίες», συμβάλλουν επίσης στην ενίσχυση του κράτους δικαίου, μεταξύ άλλων μέσω προσκλήσεων υποβολής προτάσεων ανοικτών στην κοινωνία των πολιτών και σε άλλα ενδιαφερόμενα μέρη.

Η ενίσχυση του κράτους δικαίου στις χώρες της διεύρυνσης ενισχύει επίσης το κράτος δικαίου σε ολόκληρη την Ευρώπη. Αποτελεί θεμελιώδες μέρος της διαδικασίας προσχώρησης και η Επιτροπή θα συνεχίσει να συνεργάζεται στενά με τις χώρες που καλύπτονται από την έκθεση καθώς προωθούν τις μεταρρυθμίσεις τους. Το κράτος δικαίου αποτελεί επίσης ουσιώδες στοιχείο της διευκόλυνσης μεταρρυθμίσεων και ανάπτυξης των Δυτικών Βαλκανίων. Για να επωφεληθούν πλήρως από αυτόν τον άνευ προηγουμένου μηχανισμό στήριξης, οι εταίροι πρέπει να καταρτίσουν και να εφαρμόσουν ένα συμφωνημένο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων, συμπεριλαμβανομένων συγκεκριμένων μέτρων για το κράτος δικαίου. Η Επιτροπή στηρίζει επίσης τις μεταρρυθμίσεις που σχετίζονται με το κράτος δικαίου με χρηματοδοτική και τεχνική βοήθεια στην περιοχή της διεύρυνσης μέσω του Μηχανισμού Προενταξιακής Βοήθειας (ΜΠΒ), ο οποίος συμβάλλει στην ανάπτυξη των ικανοτήτων των δικαιούχων καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας προσχώρησης.

Ποιος θα είναι ο ρόλος της έκθεσης για το κράτος δικαίου στο πλαίσιο του επόμενου ΠΔΠ; Έχει προσαρμόσει η Επιτροπή τις συστάσεις ώστε να αντικατοπτρίζουν το γεγονός αυτό;

Σύμφωνα με την πρόταση της Επιτροπής για το επόμενο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο, τα νέα εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης (ΕΣΠΑ) θα παρέχουν ένα ενιαίο συνεκτικό πλαίσιο για τα κονδύλια της ΕΕ που εφαρμόζονται τόσο από τα κράτη μέλη όσο και από τις περιφέρειες. Η προάσπιση των αξιών της Ένωσης σύμφωνα με το άρθρο 2 της ΣΕΕ —συμπεριλαμβανομένου του κράτους δικαίου— αποτελεί γενικό στόχο του παρόντος πλαισίου.

Η Επιτροπή πρότεινε τα ΕΣΑΜ να αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις που προσδιορίζονται στο πλαίσιο αναφοράς πολιτικής της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που προσδιορίζονται στην έκθεση για το κράτος δικαίου, καθώς και στο Ευρωπαϊκό Εξάμηνο και στις ειδικές ανά χώρα συστάσεις του.

Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη αναμένεται να συμπεριλάβουν επενδύσεις και μεταρρυθμίσεις στα επικείμενα σχέδιά τους για την προστασία και την ενίσχυση του κράτους δικαίου, με γνώμονα την έκθεση για το κράτος δικαίου και τις συστάσεις της. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές μπορούν επίσης να συμβάλουν στη βελτίωση της διακυβέρνησης μέσω της ενίσχυσης της αποτελεσματικότητας της δημόσιας διοίκησης —συμπεριλαμβανομένων των δικαστικών αρχών— και της θεσμικής ικανότητας των δημόσιων αρχών και των ενδιαφερόμενων μερών στα κράτη μέλη, τις περιφέρειες και τις τοπικές κοινότητες.

Η εστίαση της έκθεσης για το κράτος δικαίου στην ενιαία αγορά, σε συνδυασμό με το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο, θα βοηθήσει επίσης τα κράτη μέλη να προσδιορίσουν τις μεταρρυθμίσεις του κράτους δικαίου που πρέπει να υποστηριχθούν στα ΕΣΑΜ και οι οποίες είναι οικονομικά σημαντικές.

Μόλις υποβληθούν, τα ΕΠΜ θα συζητηθούν μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών μελών, μεταξύ άλλων όσον αφορά τα ορόσημα και τους στόχους για τις συμφωνηθείσες μεταρρυθμίσεις. Με σκοπό τη στήριξη των κρατών μελών στον προσδιορισμό και την ιεράρχηση των επενδύσεων και των μεταρρυθμίσεων στον τομέα του κράτους δικαίου που μπορούν να συμπεριληφθούν στα σχέδια, η έκθεση του 2026 ενοποίησε περαιτέρω τις συστάσεις της, καθιστώντας τις πιο στοχευμένες και λειτουργικές.

Ο προτεινόμενος κανονισμός για τα ΕΠΜ ενσωματώνει επίσης ισχυρές διασφαλίσεις για τη συμμόρφωση με το κράτος δικαίου και τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ κατά την εφαρμογή των ΕΠΜ. Με σκοπό την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, η συμμόρφωση με τους οριζόντιους όρους για το κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα θα αποτελέσει προϋπόθεση για τη λήψη στήριξης στο πλαίσιο των ΕΠΜ.

Ανά πάσα στιγμή κατά τη διάρκεια της εφαρμογής των ΕΠΜ, και μετά από ανταλλαγές με το οικείο κράτος μέλος, θα υπάρχει η δυνατότητα αναστολής των πληρωμών σε ένα κράτος μέλος εάν δεν πληρούνται οι εν λόγω οριζόντιες προϋποθέσεις. Οι πληροφορίες από την έκθεση για το κράτος δικαίου θα χρησιμοποιηθούν ως μία από τις πηγές για την υποστήριξη της αξιολόγησης της Επιτροπής όσον αφορά την τήρηση των οριζόντιων προϋποθέσεων, αντικατοπτρίζοντας τον ρόλο της έκθεσης για το κράτος δικαίου ως εργαλείου για τον προσδιορισμό των προκλήσεων στον τομέα του κράτους δικαίου και των μεταρρυθμιστικών προτεραιοτήτων μέσω μιας τεκμηριωμένης διαδικασίας που θα βασίζεται σε διάλογο με τα κράτη μέλη. Ωστόσο, δεν θα υπάρχει αυτόματη σύνδεση μεταξύ των συστάσεων της έκθεσης για το κράτος δικαίου και της έγκρισης των ΕΠΜ, ούτε με την αξιολόγηση της συμμόρφωσης με τους οριζόντιους όρους. Η εν λόγω αξιολόγηση της συμμόρφωσης απαιτεί επίσης να διαπιστωθεί ο (δυνητικός) αντίκτυπος των ελλείψεων που εντοπίστηκαν στην εκτέλεση των κονδυλίων.

Πώς επελέγησαν οι χώρες της διεύρυνσης στην έκθεση και πότε θα προστεθούν και άλλες χώρες;

Το 2024 η Επιτροπή κάλεσε την Αλβανία, το Μαυροβούνιο, τη Βόρεια Μακεδονία και τη Σερβία να συμμετάσχουν στην έκθεση για το κράτος δικαίου βάσει αντικειμενικών και αξιοκρατικών κριτηρίων. Τα κριτήρια κάλυπταν τόσο το επίσημο στάδιο της αντίστοιχης διαδικασίας προσχώρησής τους όσο και το επίπεδο ετοιμότητάς τους, ιδίως σε θέματα κράτους δικαίου.

Όπως ανακοίνωσε η πρόεδρος κ. φον ντερ Λάιεν στις πολιτικές κατευθύνσεις της, στην έκθεση θα προστεθούν και άλλες χώρες της διεύρυνσης, εφόσον είναι έτοιμες.

Γιατί περιλαμβάνεται η ενιαία αγορά στην έκθεση για το κράτος δικαίου;

Ο σεβασμός του κράτους δικαίου είναι απαραίτητος για την υλοποίηση πολιτικών που προωθούν την ανταγωνιστικότητα και ενδυναμώνουν τους πολίτες και τις επιχειρήσεις ώστε να συμμετέχουν ενεργά στην κοινωνία και την οικονομία. Το κράτος δικαίου έχει άμεσο αντίκτυπο στην ευημερία και την ανταγωνιστικότητα: ένα δίκαιο και σαφές νομικό πλαίσιο παρέχει ασφάλεια στις επιχειρήσεις, εμπιστοσύνη στους επενδυτές και διαβεβαίωση στους καταναλωτές.

Το κράτος δικαίου αποτελεί επίσης οικονομικό πλεονέκτημα, παρέχοντας ένα σταθερό περιβάλλον βασισμένο σε κανόνες, το οποίο διασφαλίζεται από ανεξάρτητα δικαστήρια και θεσμούς. Το κράτος δικαίου αποτελεί σημαντικό ζήτημα για τις εταιρείες που δραστηριοποιούνται διασυνοριακά, αξιοποιώντας το δυναμικό της ενιαίας αγοράς. Οι επιχειρήσεις, και ιδίως οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, χρειάζονται ένα σταθερό και προβλέψιμο οικονομικό περιβάλλον στο οποίο μια επιχείρηση που είναι εγκατεστημένη σε άλλο κράτος μέλος αντιμετωπίζεται ισότιμα. 

Πώς εκπόνησε η Επιτροπή την έκθεση του 2026 για το κράτος δικαίου; 

Η έκθεση του 2026 είναι το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας χωρίς αποκλεισμούς, η οποία βασίζεται σε στενή συνεργασία και διάλογο και ακολουθεί την ίδια μεθοδολογία με τα προηγούμενα έτη. Η έκθεση βασίζεται στη συμβολή των εθνικών αρχών, των διεθνών οργανισμών και των σχετικών ενδιαφερόμενων μερών, καθώς και στη συλλογή δεδομένων από την ίδια την Επιτροπή.

Τον Νοέμβριο του 2025 ζητήθηκε η γνώμη των κρατών μελών σχετικά με το ερωτηματολόγιο που χρησιμοποιήθηκε για τη συλλογή στοιχείων για την έβδομη έκθεση. Μεταξύ Δεκεμβρίου 2025 και Ιανουαρίου 2026, η Επιτροπή έλαβε γραπτές εισηγήσεις από τα κράτη μέλη και περίπου 280 γραπτές εισηγήσεις από ενδιαφερόμενα μέρη, τόσο σε εθνικό όσο και σε ενωσιακό επίπεδο. Οι χώρες της διεύρυνσης έλαβαν επίσης ερωτηματολόγιο, το οποίο συμπλήρωσε τις πληροφορίες που είχαν ήδη παράσχει οι εν λόγω χώρες στο πλαίσιο της διαδικασίας διεύρυνσης.

Πραγματοποιήθηκαν περισσότερες από 600 συνεδριάσεις και με τα 27 κράτη μέλη και τις τέσσερις χώρες της διεύρυνσης, κυρίως μεταξύ Ιανουαρίου και Μαρτίου 2026. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή συζήτησε τις εξελίξεις στον τομέα του κράτους δικαίου με περίπου 900 εθνικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων των δικαστικών αρχών, των αρχών επιβολής του νόμου και άλλων ενδιαφερόμενων μερών, όπως οι ενώσεις δημοσιογράφων και δικαστών. Σε όλες τις χώρες δόθηκε η ευκαιρία να παράσχουν τεκμηριωμένες επικαιροποιήσεις σχετικά με τα κεφάλαια ανά χώρα πριν από την έγκριση της έκθεσης του 2026 για το κράτος δικαίου.

Το δίκτυο για το κράτος δικαίου, το οποίο δημιουργήθηκε το 2020, εξακολουθεί επίσης να παρέχει έναν δίαυλο επικοινωνίας μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών μελών, μέσω των εθνικών σημείων επαφής τους, τα οποία αποτελούν τους βασικούς συνομιλητές της Επιτροπής καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας. Οι χώρες της διεύρυνσης έχουν επίσης κληθεί να ορίσουν σημείο επαφής και, από τον Μάιο του 2024, συμμετέχουν ως παρατηρητές στο δίκτυο αυτό.

Ποια ενδιαφερόμενα μέρη κλήθηκαν να γνωμοδοτήσουν για την παρούσα έκθεση;

Η Επιτροπή διεξήγαγε στοχευμένη διαβούλευση με τα ενδιαφερόμενα μέρη, η οποία παρείχε γενικές και ειδικές ανά χώρα συνεισφορές από διάφορους οργανισμούς της ΕΕ, ευρωπαϊκά δίκτυα, εθνικές και ευρωπαϊκές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, επαγγελματικές ενώσεις και διεθνείς και ευρωπαϊκούς φορείς. Σε αυτές περιλαμβάνονταν: τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Δικαστικών Συμβουλίων (ENCJ), το Δίκτυο των Προέδρων των Ανωτάτων Δικαστηρίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Εθνικών Οργανισμών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (ENNHRI), το Συμβούλιο των Δικηγορικών Συλλόγων της Ευρώπης (CCBE), το Συμβούλιο της Ευρώπης, το Γραφείο του Ύπατου Αρμοστή των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, καθώς και εθνικές και διεθνείς οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, οργανώσεις δημοσιογράφων και άλλα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη.

Για τη στοχευμένη συμπερίληψη της διάστασης της ενιαίας αγοράς, η Επιτροπή συνεργάστηκε επίσης με επιχειρηματικές ενώσεις και άλλα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη, τόσο σε ενωσιακό όσο και σε εθνικό επίπεδο.

Οι πηγές για την έκθεση περιλαμβάνουν επίσης ορισμένες άλλες μελέτες και εκθέσεις, όπως το Παρατηρητήριο για την πολυφωνία στα μέσα ενημέρωσης, τα σχετικά Ευρωβαρόμετρα και τον πίνακα αποτελεσμάτων της ΕΕ στον τομέα της δικαιοσύνης.

Πώς συνδέεται η έκθεση για το κράτος δικαίου με άλλα μέσα;

Η έκθεση για το κράτος δικαίου αποτελεί προληπτικό εργαλείο, το οποίο αυξάνει την ευαισθητοποίηση και διευκολύνει την έγκαιρη εξεύρεση λύσεων για τη σφυρηλάτηση βελτιώσεων και μεταρρυθμίσεων και την πρόληψη της εμβάθυνσης των προκλήσεων. Συμπληρώνει διάφορους άλλους μηχανισμούς και μέσα της εργαλειοθήκης για το κράτος δικαίου σε επίπεδο ΕΕ. Κατά την κατάρτιση των συστάσεων της έκθεσης, η Επιτροπή δίνει ιδιαίτερη προσοχή στη συνοχή και τις συνέργειες με άλλες διαδικασίες, όπως το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο, τα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας και ο κανονισμός για την αιρεσιμότητα όσον αφορά το κράτος δικαίου.

• Άρθρο 7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ)

Η διαδικασία του άρθρου 7 της ΣΕΕ εξακολουθεί να αποτελεί έκτακτο μέσο αντίδρασης της ΕΕ όταν υπάρχει σαφής κίνδυνος σοβαρής παραβίασης ή σοβαρής και διαρκούς παραβίασης των αξιών του άρθρου 2 της ΣΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του κράτους δικαίου.

• Διαδικασίες επί παραβάσει

Οι διαδικασίες επί παραβάσει έχουν συγκεκριμένο στόχο, δηλαδή τη διασφάλιση της ορθής εφαρμογής του δικαίου της ΕΕ από τα κράτη μέλη. Σύμφωνα με τις Συνθήκες, η Επιτροπή μπορεί να προσφύγει στη δικαιοσύνη κατά κράτους μέλους που δεν εφαρμόζει το δίκαιο της ΕΕ κινώντας διαδικασία επί παραβάσει και, εν τέλει, παραπέμποντας το ζήτημα στο Δικαστήριο.

• Γενικό καθεστώς αιρεσιμότητας

Το γενικό καθεστώς αιρεσιμότητας είναι ένα δημοσιονομικό μέσο που έχει σχεδιαστεί για την αντιμετώπιση των δυσμενών επιπτώσεων των παραβιάσεων των αρχών του κράτους δικαίου στον προϋπολογισμό της Ένωσης. Κατά τον εντοπισμό και την αξιολόγηση παραβιάσεων των αρχών του κράτους δικαίου που ενδέχεται να είναι σημαντικές για την εφαρμογή του γενικού καθεστώτος αιρεσιμότητας, η έκθεση για το κράτος δικαίου είναι μία από τις πηγές πληροφοριών που λαμβάνει υπόψη η Επιτροπή, καθώς και πηγές από άλλα θεσμικά όργανα (για παράδειγμα, την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης, την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία και το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο) και σχετικές αποφάσεις του Δικαστηρίου.

• Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας

Προκειμένου να ανταποκριθούν σε ορισμένες ειδικές ανά χώρα συστάσεις σχετικά με το κράτος δικαίου στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου μέσω συγκεκριμένων μεταρρυθμίσεων και επενδύσεων, αρκετά κράτη μέλη συμπεριέλαβαν συγκεκριμένα ορόσημα και στόχους στα οικεία σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας. Οι εργασίες αυτές ολοκληρώνονται σταδιακά.

• Πίνακας αποτελεσμάτων της ΕΕ στον τομέα της δικαιοσύνης

Ο πίνακας αποτελεσμάτων της ΕΕ στον τομέα της δικαιοσύνης παρουσιάζει ετήσια συγκριτικά δεδομένα σχετικά με τη λειτουργία των εθνικών συστημάτων απονομής δικαιοσύνης και άλλους δείκτες που αφορούν την ενιαία αγορά. Αποτελεί μία από τις πηγές πληροφοριών που τροφοδοτούν την έκθεση για το κράτος δικαίου, τον μηχανισμό αιρεσιμότητας για το κράτος δικαίου και το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο.

• Εκθέσεις σχετικά με τη δέσμη μέτρων για τη διεύρυνση

Οι ετήσιες εκθέσεις της δέσμης μέτρων για τη διεύρυνση περιγράφουν την κατάσταση ετοιμότητας των υποψήφιων χωρών και των δυνάμει υποψήφιων χωρών και την πρόοδο που έχουν σημειώσει, μεταξύ άλλων όσον αφορά πτυχές του κράτους δικαίου. Όπως και στο παρελθόν, παρέχουν επίσης συστάσεις στους εταίρους της διεύρυνσης σχετικά με τις μεταρρυθμιστικές προτεραιότητες για το επόμενο έτος. Η συμπερίληψη επιλεγμένου αριθμού χωρών της διεύρυνσης στην έκθεση για το κράτος δικαίου βασίζεται στην κατάσταση της προετοιμασίας τους ή στην πρόοδο της επίσημης διαδικασίας προσχώρησης. Η συμπερίληψη των τεσσάρων χωρών της διεύρυνσης στις εκθέσεις για το κράτος δικαίου έχει ως στόχο να τις θέσει σε ισότιμη βάση με τα κράτη μέλη και να στηρίξει τις μεταρρυθμιστικές τους προσπάθειες και τη διαδικασία προσχώρησης, συμβάλλοντας στη διατήρηση ενός βιώσιμου προτύπου υψηλών προτύπων μετά την προσχώρηση. Ως εκ τούτου, οι δύο ασκήσεις είναι συμπληρωματικές.

Πηγή: ec.europa.eu

Photo by ALEXANDRE LALLEMAND on Unsplash

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταχώρισε δύο Ευρωπαϊκές Πρωτοβουλίες Πολιτών (ΕΠΠ) με τίτλο: «All On Board - For your right to citizenship without borders» (Όλοι εν πλω - Για το δικαίωμά σας στην ιθαγένεια χωρίς σύνορα) και «Right to Housing! Τώρα και για πάντα».

Η πρωτοβουλία «All On Board - For your right to citizenship without borders» (Όλοι επί του σκάφους - Για το δικαίωμά σας στην ιθαγένεια χωρίς σύνορα) ζητεί «μια προσέγγιση που θα καλύπτει το σύνολο της κοινωνίας για μια δημοκρατική Ευρώπη, η οποία θα βασίζεται στην εκπαίδευση και την καθολική ψηφοφορία». Οι διοργανωτές της θεωρούν ότι οι πολίτες της ΕΕ θα πρέπει να έχουν το δικαίωμα: «Μάθετε για τα ευρωπαϊκά δικαιώματα, τις ευρωπαϊκές αξίες και τη συμμετοχή στην ΕΕ»,«Εμπειρία συμμετοχής σε ευρωπαϊκό πρόγραμμα ανταλλαγών» και «Αναγνώριση και επικύρωση των αποτελεσμάτων τους στην πατρίδα και σε ολόκληρη την ΕΕ μέσω της ισότιμης μεταχείρισης των ακαδημαϊκών, τεχνικών, επαγγελματικών και εγκάρσιων προσόντων».

Η πρωτοβουλία «Δικαίωμα στη στέγαση! Τώρα και για πάντα» ζητεί «πρόσβαση σε οικονομικά προσιτή, βιώσιμη και δίκαιη στέγαση». Οι διοργανωτές της προτείνουν τη θέσπιση μέτρων για τη ρύθμιση των «βραχυπρόθεσμων μισθώσεων και κενών θέσεων». Ζητούν τη μετατροπή των «κενών κτιρίων, όπως οι κενές κατοικίες και γραφεία, σε κατοικίες», τον καθορισμό «εφαρμοστέων προτύπων για τη διατήρηση οικονομικά προσιτής και βιώσιμης στέγασης» και τη δημιουργία ενός «Οργανισμού Στέγασης της ΕΕ».

Δεδομένου ότι οι πρωτοβουλίες αυτές πληρούν τις τυπικές προϋποθέσεις που ορίζονται στη σχετική νομοθεσία, η Επιτροπή τις θεωρεί νομικά παραδεκτές βάσει του κανονισμού για την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών. Στο παρόν στάδιο, η Επιτροπή έλεγξε μόνο κατά πόσον η πρωτοβουλία πληροί τις νομικές προϋποθέσεις καταχώρισης. Η καταχώριση δεν επηρεάζει την τελική απόφαση της Επιτροπής επί της ουσίας ούτε τυχόν ενέργειες στις οποίες μπορεί να προβεί. Η Επιτροπή θα λάβει απόφαση σχετικά με μια πρωτοβουλία μόνο εάν συγκεντρώσει τουλάχιστον ένα εκατομμύριο υπογραφές από πολίτες της ΕΕ.

Επόμενα βήματα

Μετά την καταχώριση των δύο πρωτοβουλιών, οι διοργανωτές έχουν στη διάθεσή τους έξι μήνες για να ανοίξουν τη δωδεκάμηνη περίοδο συγκέντρωσης υπογραφών. Εάν μια ΕΠΠ λάβει τουλάχιστον ένα εκατομμύριο δηλώσεις υποστήριξης κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, με τον ελάχιστο αριθμό να έχει επιτευχθεί σε τουλάχιστον επτά κράτη μέλη, η Επιτροπή υποχρεούται να αντιδράσει και να αποφασίσει ποια μέτρα, εάν ληφθούν, θα λάβει ως απάντηση στην πρωτοβουλία, αιτιολογώντας την απόφασή της.

Ιστορικό

Η ΕΠΠ θεσπίστηκε με τη Συνθήκη της Λισαβόνας ως εργαλείο καθορισμού της ατζέντας για τους πολίτες. Ξεκίνησε επίσημα τον Απρίλιο του 2012. Μόλις καταχωριστεί επίσημα, μια Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών επιτρέπει σε ένα εκατομμύριο πολίτες από τουλάχιστον επτά κράτη μέλη της ΕΕ να καλέσουν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει νομικές πράξεις σε τομείς στους οποίους έχει την εξουσία να αναλάβει δράση. Οι προϋποθέσεις παραδεκτού είναι οι εξής: (1) η προτεινόμενη δράση δεν ευρίσκεται καταφανώς εκτός του πλαισίου των αρμοδιοτήτων της Επιτροπής να υποβάλει νομοθετική πρόταση, (2) δεν είναι κατάφωρα καταχρηστική, επιπόλαια ή κακόβουλη και (3) δεν αντίκειται καταφανώς στις αξίες της Ένωσης, όπως ορίζονται στο άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση και στα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Από την έναρξη της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών, η Επιτροπή έχει καταχωρίσει 134 πρωτοβουλίες.

Το περιεχόμενο των πρωτοβουλιών εκφράζει μόνο τις απόψεις των διοργανωτών τους και δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί ότι αντικατοπτρίζει τις απόψεις της Επιτροπής.

Πηγή: ec.europa.eu

Photo by Christian Lue on Unsplash

Τι αφορά η παρούσα ανακοίνωση;

Η ανακοίνωση υλοποιεί τη δέσμευση που ορίζεται στην Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (SIU) για την αξιολόγηση της ανταγωνιστικότητας του τραπεζικού τομέα της ΕΕ.

Μολονότι αναγνωρίζει τις σημαντικές βελτιώσεις στην ανθεκτικότητα και τις επιδόσεις του τραπεζικού τομέα κατά τα τελευταία 15 έτη μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, η ανακοίνωση περιγράφει τις κύριες προκλήσεις που εμποδίζουν την ανταγωνιστικότητα του τομέα και περιορίζουν τη συμβολή του στην οικονομία της ΕΕ, ενώ παράλληλα καθορίζει μέτρα για την αντιμετώπισή τους.

Πώς συμπληρώνει η παρούσα ανακοίνωση τη στρατηγική για την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (SIU);

Η στρατηγική SIU έχει ως στόχο να βοηθήσει το χρηματοπιστωτικό σύστημα της ΕΕ να διοχετεύσει αποτελεσματικότερα τις αποταμιεύσεις σε παραγωγικές επενδύσεις, αυξάνοντας παράλληλα τις οικονομικές ευκαιρίες για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις. Καλύπτει τόσο τις τραπεζικές όσο και τις κεφαλαιαγορές.

Οι τράπεζες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην οικονομία της ΕΕ στηρίζοντας τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις. Παρέχουν το 75 % του εταιρικού δανεισμού σε εταιρείες της ΕΕ.  

Πέρα από τον παραδοσιακό ρόλο τους ως καταθέτες και δανειστές, οι τράπεζες διαδραματίζουν καίριο ρόλο στις κεφαλαιαγορές. Πολλά από αυτά παρέχουν ποικίλα επενδυτικά προϊόντα για ιδιώτες επενδυτές, λειτουργούν ως πύλη για τις εταιρείες της ΕΕ που επιδιώκουν πρόσβαση στις κεφαλαιαγορές και, ως ειδικοί διαπραγματευτές, συμβάλλουν στη ρευστότητα της αγοράς.

Δεδομένου αυτού του κρίσιμου ρόλου στην οικονομία της Ένωσης, η αποτελεσματικότητα και οι επιδόσεις των τραπεζών είναι υψίστης σημασίας. Ο τραπεζικός τομέας και οι κεφαλαιαγορές της ΕΕ είναι αλληλεξαρτώμενοι και θα πρέπει να αναπτυχθούν παράλληλα.

Οι ισχυρότερες και μεγαλύτερες τράπεζες της ΕΕ μπορούν να προωθήσουν την ανάπτυξη των κεφαλαιαγορών της ΕΕ, ιδίως σε διασυνοριακή βάση. Με τη σειρά τους, οι πιο αποτελεσματικές και ολοκληρωμένες κεφαλαιαγορές μπορούν να βοηθήσουν τις τράπεζες της ΕΕ να γίνουν πιο ανταγωνιστικές τόσο σε εγχώριο όσο και σε διεθνές επίπεδο.

Ποιες είναι οι προκλήσεις για την ανταγωνιστικότητα των τραπεζών της ΕΕ;

Η ανακοίνωση προσδιορίζει τρεις κύριες προκλήσεις που αναχαιτίζουν το πλήρες δυναμικό του τραπεζικού τομέα για τη στήριξη της οικονομίας της ΕΕ.

1. Η ενιαία τραπεζική αγορά παραμένει υπερβολικά κατακερματισμένη σε εθνικό επίπεδο. Αυτό περιορίζει την κλίμακα και τη διασυνοριακή δραστηριότητα, μειώνει τον ανταγωνισμό και εμποδίζει την ικανότητα των τραπεζών να παρέχουν υπηρεσίες σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις σε ολόκληρη την ΕΕ. Αποτρέπει επίσης τις τράπεζες της ΕΕ να φτάσουν στην κλίμακα που απαιτείται για τον ανταγωνισμό με τράπεζες τρίτων χωρών σε βασικά τμήματα της αγοράς, όπως η επενδυτική τραπεζική, η χρηματοδότηση με βάση την αγορά και οι ψηφιακές χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, ιδίως στην αγορά της ΕΕ. Επιπλέον, ο κατακερματισμός αποτρέπει τη γεωγραφική διαφοροποίηση και αφήνει τις τράπεζες περισσότερο εκτεθειμένες σε τοπικούς κλυδωνισμούς.
2. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ΕΕ έχει προσθέσει περαιτέρω λεπτομέρειες ή υποχρεώσεις πέραν των διεθνών προτύπων. Εφαρμόζουμε τα πρότυπα της Βασιλείας ΙΙΙ που έχουν σχεδιαστεί για μεγάλες τράπεζες που δραστηριοποιούνται σε διεθνές επίπεδο σε όλες τις τράπεζες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των μικρότερων, ακόμη και αν διαθέτουν ορισμένα στοιχεία αναλογικότητας. Η Επιτροπή θα εξετάσει το ενδεχόμενο προσαρμογής ορισμένων προτύπων ώστε να λαμβάνονται καλύτερα υπόψη οι ιδιαιτερότητες της ΕΕ, όπως το μέγεθος και τα επιχειρηματικά μοντέλα.
3.  Η αδικαιολόγητη πολυπλοκότητα που προκύπτει από την αλληλεπίδραση μεταξύ των κανόνων μικροπροληπτικής, μακροπροληπτικής και εξυγίανσης πρέπει να μειωθεί. Οι πτυχές του κανονιστικού πλαισίου που ισχύει για τις τράπεζες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των απαιτήσεων υποβολής εκθέσεων, είναι αδικαιολόγητα περίπλοκες και επαχθείς και θα πρέπει να απλουστευθούν. Άλλες πτυχές του κανονιστικού πλαισίου θα μπορούσαν να καταστούν πιο αναλογικές, καθώς η ΕΕ πρέπει να διαθέτει τόσο μεγάλες τράπεζες ικανές να ανταγωνίζονται σε διεθνές επίπεδο όσο και μικρότερα ιδρύματα που χρηματοδοτούν τοπικές επιχειρήσεις.

Η αντιμετώπιση αυτών των τριών προκλήσεων είναι απαραίτητη για τη δημιουργία ενός τραπεζικού τομέα που θα στηρίζει καλύτερα την οικονομία της ΕΕ μέσω της χρηματοδότησης της ανάπτυξης και της καινοτομίας.

Ποιος θα ωφεληθεί από έναν πιο ανταγωνιστικό και ολοκληρωμένο τραπεζικό τομέα, και πώς;

Ένας πιο ανταγωνιστικός και ολοκληρωμένος τραπεζικός τομέας θα ωφελήσει την οικονομία της ΕΕ, συμβάλλοντας στη χρηματοδότηση των στρατηγικών προτεραιοτήτων της ΕΕ.

Η ενθάρρυνση περισσότερων διασυνοριακών δραστηριοτήτων και η ενίσχυση του ανταγωνισμού θα ωφελήσουν άμεσα τους πολίτες και τις επιχειρήσεις, καθώς θα οδηγήσουν σε πιο διαφοροποιημένα τραπεζικά προϊόντα και υπηρεσίες για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις με πιο ανταγωνιστική τιμολόγηση.

Τέλος, η δυνατότητα των τραπεζών να ενοποιούν τις δραστηριότητές τους σε διασυνοριακό επίπεδο θα συμβάλει στη μείωση του κόστους που σχετίζεται με τη συμμόρφωση, τη διαχείριση κινδύνων και άλλες υποδομές. Στη συνέχεια, οι τράπεζες θα μπορούσαν να επενδύσουν περισσότερο στην ψηφιακή καινοτομία και τον ψηφιακό μετασχηματισμό και να προσφέρουν ευρύτερο φάσμα υπηρεσιών υψηλότερης ποιότητας. Η κλιμάκωση είναι επίσης θεμελιώδους σημασίας για την επαρκή στήριξη της ανάπτυξης ολοκληρωμένων κεφαλαιαγορών.

Πώς θα επηρεάσουν τα μέτρα που αναφέρονται στην ανακοίνωση τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα και την ανθεκτικότητα του τραπεζικού τομέα;

Η ανθεκτικότητα και η ανταγωνιστικότητα συμβαδίζουν και αλληλοενισχύονται. Ένας τραπεζικός τομέας που δεν είναι ανταγωνιστικός δεν μπορεί να παραμείνει ανθεκτικός με την πάροδο του χρόνου, ενώ ένας τραπεζικός τομέας που δεν είναι ανθεκτικός δεν είναι ελκυστικός για τους επενδυτές και δεν μπορεί να αντέξει τους κλυδωνισμούς και να παραμείνει ανταγωνιστικός μακροπρόθεσμα. Η ανακοίνωση επιδιώκει να προωθήσει και τους δύο στόχους αυξάνοντας την αποτελεσματικότητα του πλαισίου για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των τραπεζών της ΕΕ, διατηρώντας παράλληλα τη συνολική ανθεκτικότητα του συστήματος.

Πώς θα συμβάλει η ανακοίνωση στην απλούστευση του κανονιστικού πλαισίου για τις τράπεζες;

Η ανακοίνωση ανοίγει τον δρόμο για τη μείωση της αδικαιολόγητης πολυπλοκότητας του κανονιστικού πλαισίου, σύμφωνα με τους ευρύτερους στόχους της Επιτροπής για μείωση του φόρτου.

Η απλούστευση αυτή αποσκοπεί στην επίτευξη απτών οφελών τόσο για τις τράπεζες όσο και για τις αρχές, χωρίς να υπονομεύεται η ανθεκτικότητα. Δεν σημαίνει πιο αδύναμους κανόνες ή απορρύθμιση. Η χρηματοπιστωτική σταθερότητα και η ανθεκτικότητα του τραπεζικού συστήματος εξακολουθούν να αποτελούν προϋποθέσεις για την ανταγωνιστικότητα, αλλά θα πρέπει να αρθούν οι περιττές επιβαρύνσεις. Στην πράξη, αυτό μπορεί να περιλαμβάνει την εξάλειψη των ασυνεπειών και των αλληλεπικαλύψεων μεταξύ των νομικών κειμένων, τη μείωση της εθνικής διακριτικής ευχέρειας και του κανονιστικού υπερθεματισμού και τη βελτίωση της αναλογικότητας του πλαισίου σε σχέση με το μέγεθος και το επιχειρηματικό μοντέλο των τραπεζών. 

Η ανακοίνωση καθορίζει συγκεκριμένα μέτρα για τη μείωση της αδικαιολόγητης πολυπλοκότητας. Η Επιτροπή:

• να καταστούν πιο διαφανείς και στοχευμένες οι ειδικές για κάθε τράπεζα κεφαλαιακές απαιτήσεις (απαιτήσεις του πυλώνα 2) και η εποπτική καθοδήγηση·
• απλούστευση και περαιτέρω εναρμόνιση των μακροπροληπτικών αποθεμάτων ασφαλείας και των αποθεμάτων εξυγίανσης·
• να ενθαρρύνουν τις αρχές να βελτιώσουν τους μηχανισμούς συντονισμού τους, ώστε να καθορίζουν απαιτήσεις προληπτικής εποπτείας με ολοένα και πιο συντονισμένο τρόπο·
• να εισαγάγει στοχευμένες αλλαγές που θα επιτρέψουν στην Ευρωπαϊκή Αρχή Τραπεζών να επιτύχει περαιτέρω αναλογικότητα, απλούστευση και αυτοματοποίηση της υποβολής τραπεζικών εκθέσεων.

Πώς προτίθεται η Επιτροπή να λάβει υπόψη τις ιδιαιτερότητες της ΕΕ κατά την εφαρμογή των διεθνών προτύπων;

Η ΕΕ εφαρμόζει τα πρότυπα της Βασιλείας ΙΙΙ από την 1η Ιανουαρίου 2025, με ορισμένες μεταβατικές ρυθμίσεις. Μολονότι παραμένει προσηλωμένη σε αυτά τα διεθνή πρότυπα, η Επιτροπή προτίθεται να τα εφαρμόσει κατά τρόπο που να αντικατοπτρίζει καλύτερα τα ειδικά χαρακτηριστικά και την ποικιλομορφία του τραπεζικού συστήματος της ΕΕ.

Η ποικιλομορφία του τραπεζικού τομέα της ΕΕ αποτελεί πλεονέκτημα. Η ΕΕ χρειάζεται τόσο μεγάλες τράπεζες που μπορούν να χρηματοδοτήσουν μεγάλης κλίμακας καινοτομία όσο και ανταγωνιστικές σε παγκόσμιο επίπεδο, κάτι που είναι σημαντικό για τη στρατηγική αυτονομία της ΕΕ· και μικρότερες, λιγότερο περίπλοκες τράπεζες που παραμένουν κοντά σε επιχειρήσεις και κοινότητες.

Η ΕΕ εφαρμόζει επί του παρόντος τα πλήρη πρότυπα της Βασιλείας ΙΙΙ σε όλες τις τράπεζες, όχι μόνο στις μεγάλες τράπεζες που δραστηριοποιούνται διεθνώς, ακόμη και αν έχει ήδη ενσωματωθεί κάποια αναλογικότητα. Στο πλαίσιο αυτό, η ανακοίνωση σηματοδοτεί περαιτέρω αναλογικότητα για τις μικρότερες τράπεζες, συμπεριλαμβανομένης της πιθανής προσαρμογής των κριτηρίων και των κατώτατων ορίων για τα «μικρά και μη πολύπλοκα ιδρύματα» και της προσαρμογής των απαιτήσεών τους.

Όπως και άλλες δικαιοδοσίες, η Επιτροπή θα αξιολογήσει τον αντίκτυπο του κατώτατου ορίου κεφαλαιακών απαιτήσεων, το οποίο αποτελεί τον μηχανισμό ασφαλείας για υπερβολικά χαμηλές υποδειγματοποιούμενες κεφαλαιακές απαιτήσεις. Επιπλέον, η Επιτροπή θα εξετάσει τις μεταβατικές ρυθμίσεις για τα ενυπόθηκα δάνεια και τα δάνεια για μη διαβαθμισμένες επιχειρήσεις, οι οποίες είναι σημαντικές για τα νοικοκυριά και τις ΜΜΕ.

Πώς θα άρει η ΕΕ τους φραγμούς στη διασυνοριακή τραπεζική δραστηριότητα και θα προωθήσει την ολοκλήρωση της αγοράς;

Η ανακοίνωση δείχνει ότι η απλούστευση θα αποφέρει οφέλη, αλλά από μόνη της δεν θα καταστήσει τις τράπεζες της ΕΕ πιο ανταγωνιστικές. Μια βασική πρόκληση είναι η έλλειψη κλίμακας και το χαμηλό επίπεδο διασυνοριακής τραπεζικής δραστηριότητας: οι μεγάλες τράπεζες της ΕΕ μπορεί να είναι μεγάλες σε σχέση με το εθνικό ΑΕΠ, αλλά παραμένουν μικρές σε σύγκριση με την οικονομία της ΕΕ στο σύνολό της και με τις μεγάλες διεθνείς τράπεζες. Οι τράπεζες της ΕΕ χρειάζονται το κατάλληλο περιβάλλον για να αναπτυχθούν, να ανταγωνιστούν και να ενοποιηθούν.  

Για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος, η ανακοίνωση θέτει ως στόχο τους φραγμούς στην ολοκλήρωση της αγοράς. Επί του παρόντος, οι τραπεζικοί όμιλοι της ΕΕ πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις προληπτικής εποπτείας τόσο σε επίπεδο μητρικής όσο και σε επίπεδο θυγατρικής. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα περισσότερα από 230 δισ. ευρώ σε υψηλής ποιότητας ρευστά στοιχεία ενεργητικού να παγιδεύονται εντός των εθνικών συνόρων. Η Επιτροπή σχεδιάζει να επιτρέψει στους διασυνοριακούς τραπεζικούς ομίλους που είναι καλά ενσωματωμένοι να κατανέμουν κεφάλαια και ρευστότητα πιο αποτελεσματικά σε ολόκληρη την Ένωση, ώστε να μπορούν να ανακατευθύνουν υπερβολικούς πόρους εκεί όπου θα ήταν πιο παραγωγικοί για την οικονομία. Οποιαδήποτε σχετική μεταρρύθμιση θα λάβει υπόψη τις ανησυχίες σχετικά με τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα σε τοπικό επίπεδο των κρατών μελών που φιλοξενούν θυγατρικές διασυνοριακών τραπεζικών ομίλων.

Ταυτόχρονα, σε περιόδους κρίσης, η ανακοίνωση τονίζει ότι απαιτούνται ισχυρές και κοινές διασφαλίσεις για τη διατήρηση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και την οικοδόμηση εμπιστοσύνης μεταξύ των εποπτικών αρχών. Για τον λόγο αυτό, η Επιτροπή σχεδιάζει να αντικαταστήσει την πρόταση του 2015 για ένα ευρωπαϊκό σύστημα ασφάλισης των καταθέσεων με νέα πρόταση για την απλούστευση του πλαισίου ασφάλισης των καταθέσεων, με βάση τα υφιστάμενα δίχτυα ασφαλείας σε κεντρικό και εθνικό επίπεδο, και να αντιμετωπίσει τις εναπομένουσες ευπάθειες των συστημάτων εγγύησης των καταθέσεων στις ελλείψεις ρευστότητας.

Τι σημαίνει η παρούσα ανακοίνωση για την Τραπεζική Ένωση;

Η ολοκλήρωση της Τραπεζικής Ένωσης εξακολουθεί να αποτελεί προτεραιότητα για την Επιτροπή, στο πλαίσιο της στρατηγικής για την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων.

Η παρούσα ανακοίνωση τοποθετεί την Τραπεζική Ένωση σε ένα ευρύτερο πλαίσιο και επιδιώκει να καταδείξει ότι η περαιτέρω πρόοδος της Τραπεζικής Ένωσης μπορεί να καταστήσει το πλαίσιο πιο ανθεκτικό, να ενισχύσει την εμπιστοσύνη μεταξύ των εποπτικών αρχών και, τελικά, να συμβάλει στη μείωση των φραγμών στη διασυνοριακή δραστηριότητα. Ενώ η κεντρική εποπτεία μέσω του Ενιαίου Εποπτικού Μηχανισμού (ΕΕΜ) και το πλαίσιο εξυγίανσης μέσω του Ενιαίου Συμβουλίου Εξυγίανσης έχουν ήδη τεθεί σε εφαρμογή, εξακολουθούν να απαιτούνται περαιτέρω μέτρα για τη δημιουργία μιας πραγματικής Τραπεζικής Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης μιας μελλοντικής πορείας για την κοινή ασφάλιση των καταθέσεων.

Γενικός στόχος είναι η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των τραπεζών και η στήριξη της οικονομίας της ΕΕ.

Ποια είναι η μελλοντική πορεία για το Ευρωπαϊκό Σύστημα Ασφάλισης Καταθέσεων (ΕΣΑΚ);

Η Επιτροπή θα αντικαταστήσει την πρόταση ΕΣΑΚ του 2015 με νέα πρόταση που θα αντικατοπτρίζει την πρόοδο που έχει σημειωθεί στο κανονιστικό και θεσμικό περιβάλλον κατά την τελευταία δεκαετία. Στόχος θα είναι η ενίσχυση της προστασίας των τραπεζικών καταθέσεων, ανεξάρτητα από το αν μια προβληματική τράπεζα αντιμετωπίζεται μέσω διαδικασιών εξυγίανσης ή εθνικών διαδικασιών αφερεγγυότητας.

Η νέα πρόταση θα ευθυγραμμίσει καλύτερα τη διακυβέρνηση και τη χρηματοδότηση της διαχείρισης κρίσεων και της ασφάλισης καταθέσεων εντός της Τραπεζικής Ένωσης, με βάση τα υφιστάμενα δίχτυα ασφαλείας τόσο σε κεντρικό (ενιαίο ταμείο εξυγίανσης) όσο και σε εθνικό επίπεδο (συστήματα εγγύησης των καταθέσεων). Θα αντιμετωπίσει επίσης τις εναπομένουσες ευπάθειες των συστημάτων εγγύησης των καταθέσεων. Το σημαντικότερο είναι ότι θα διασφαλίσει ότι οι διασυνοριακές πτωχεύσεις τραπεζών αντιμετωπίζονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, έτσι ώστε τα επιμέρους κράτη μέλη να μην επωμίζονται μόνα τους το κόστος. Η Επιτροπή θα λάβει επίσης υπόψη την ποικιλομορφία του τραπεζικού τομέα και τις εθνικές ιδιαιτερότητες.

Τι σχεδιάζει να κάνει η Επιτροπή για να διευκολύνει τις διασυνοριακές τραπεζικές υπηρεσίες και να αντιμετωπίσει τα ζητήματα καταγωγής-υποδοχής;

Ο κατακερματισμός της τραπεζικής αγοράς παραμένει το μεγαλύτερο εμπόδιο για την ανταγωνιστικότητα των τραπεζών. Μολονότι η Τραπεζική Ένωση δημιούργησε έναν ενιαίο εποπτικό μηχανισμό και έναν ενιαίο μηχανισμό εξυγίανσης στο πλαίσιο ενός κοινού εγχειριδίου κανόνων, εξακολουθούν να υπάρχουν ανησυχίες ότι οι τραπεζικοί όμιλοι λειτουργούν σε ευρωπαϊκή βάση υπό κανονικές συνθήκες, αλλά αντιμετωπίζονται σε εθνικό επίπεδο σε περίπτωση κρίσης, με την πτώχευση θυγατρικών να βαρύνει τις εθνικές αρχές.

Για να υποστηριχθεί η αποτελεσματικότερη διασυνοριακή κατανομή των κεφαλαίων εντός των τραπεζικών ομίλων και να προωθηθούν οι διασυνοριακές τραπεζικές υπηρεσίες, η Επιτροπή προτίθεται να αναπτύξει διασφαλίσεις που καθιστούν πιο προβλέψιμη την προστασία των καταθετών και τη διαχείριση κρίσεων και διασφαλίζουν τη συνεπέστερη διαχείρισή τους σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Στόχος είναι η ενίσχυση της εμπιστοσύνης μεταξύ των αρχών.

Εκτός από την άρση των προληπτικών φραγμών, η ανακοίνωση αναγνωρίζει επίσης ότι οι διασυνοριακές τραπεζικές υπηρεσίες μπορούν να διευκολυνθούν μέσω μιας πιο προσεκτικής εξέτασης των μη προληπτικών φραγμών, όπως η εφαρμογή των κανόνων για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή την προστασία των καταναλωτών.

Τι σχεδιάζει η Επιτροπή για τα κεφαλαιακά αποθέματα ασφαλείας;

Η Επιτροπή υπογραμμίζει την ανάγκη μεταρρύθμισης του μακροπροληπτικού πλαισίου, με παράλληλη διατήρηση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Για τον σκοπό αυτό, θα εργαστεί για τη διασφάλιση απλούστερης μακροπροληπτικής εργαλειοθήκης, καθώς και μεγαλύτερης σύγκλισης και συνέπειας στην εφαρμογή μακροπροληπτικών εργαλείων σε ολόκληρη την ΕΕ. Για τον σκοπό αυτό, η Επιτροπή θα εξετάσει το ενδεχόμενο μείωσης του αριθμού των κεφαλαιακών αποθεμάτων ασφαλείας και βελτίωσης του σχεδιασμού και της διακρίβωσής τους, με στόχο την επίτευξη μεγαλύτερης συνέπειας και εναρμόνισης στο επίπεδο του απαιτούμενου κεφαλαίου.

Η απλούστευση των απαιτήσεων προληπτικής εποπτείας («κεφαλαιακή στοίβα») θα οδηγήσει σε αύξηση ή μείωση του κεφαλαίου που κατέχουν οι τράπεζες;

Στόχος μας είναι να ενισχύσουμε την αποτελεσματικότητα του πλαισίου και να μειώσουμε τον αδικαιολόγητο οικονομικό και διοικητικό φόρτο για τις τράπεζες, διατηρώντας παράλληλα το συνολικό επίπεδο ανθεκτικότητας του συστήματος.

Για την επίτευξη αυτών των στόχων, ορισμένες απαιτήσεις θα πρέπει να εναρμονιστούν περαιτέρω και ο σχεδιασμός τους να εξορθολογιστεί.

Με τον τρόπο αυτό, μπορεί να αναμένεται κάποιος αντίκτυπος στα επίπεδα κεφαλαίου, ιδίως στους τομείς όπου υπάρχει μεγάλη διακριτική ευχέρεια και ανομοιογένεια σήμερα.

Προτίθεται η Επιτροπή να προτείνει εντολή ανταγωνιστικότητας για την Ευρωπαϊκή Αρχή Τραπεζών;

Η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας δεν αφορά μόνο την αλλαγή των κανόνων. Η ανακοίνωση αναγνωρίζει την ανάγκη για αλλαγή νοοτροπίας και ότι όλοι οι παράγοντες μπορούν να διαδραματίσουν κάποιο ρόλο:

• Οι εποπτικές αρχές θα πρέπει να ακολουθούν μια προσέγγιση που βασίζεται περισσότερο στον κίνδυνο, αποφεύγοντας μια νοοτροπία ανοχής μηδενικού κινδύνου, καθώς και περιττές αναφορές και υπερβολικά περιοριστικές απαιτήσεις.
• Οι τράπεζες θα πρέπει επίσης να αποδεχθούν ότι κάποια νομική ασάφεια είναι αναπόφευκτη, αντί να αναζητούν πάντα πλήρη βεβαιότητα μέσω πρόσθετης καθοδήγησης, λόγω υπερβολικών ζητημάτων συμμόρφωσης. 

Μια ειδική εντολή ανταγωνιστικότητας για την Ευρωπαϊκή Αρχή Τραπεζών είναι ένα περίπλοκο ζήτημα που θα απαιτούσε περισσότερη ανάλυση από τώρα έως τις προτάσεις που αναμένεται να υποβληθούν το πρώτο τρίμηνο του 2027.

Σχεδιάζετε να λάβετε μέτρα σχετικά με τα κρατικά ανοίγματα για την αύξηση της ανταγωνιστικότητας του τραπεζικού τομέα; Υπάρχει σύνδεση με την προώθηση της Τραπεζικής Ένωσης;

Ένας από τους στόχους της Τραπεζικής Ένωσης ήταν να απομονώσει σε μεγαλύτερο βαθμό τις τράπεζες από τις κρίσεις των κρατών. Η κατάσταση έχει εξελιχθεί μετά την κρίση δημόσιου χρέους της ΕΕ, καθώς αρκετές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις έχουν συμβάλει στην επίτευξη αυτού του στόχου, μεταξύ άλλων μέσω της σύστασης ενός Ενιαίου Επόπτη (ΕΕΜ) και ενός Ενιαίου Μηχανισμού Εξυγίανσης (ΕΜΕ), καθώς και μέσω της αύξησης της συνολικής ανθεκτικότητας του τραπεζικού τομέα. Η έκθεση σε κρατικούς κινδύνους είναι λιγότερο ανησυχητική σήμερα από ό,τι ήταν πριν από μια δεκαετία, σύμφωνα με τα εποπτικά στοιχεία. Θα αξιολογήσουμε κατά πόσον απαιτούνται περαιτέρω μέτρα για τον περιορισμό της συγκέντρωσης κινδύνων και την ενθάρρυνση της διαφοροποίησης των χαρτοφυλακίων κρατικών ομολόγων από τις τράπεζες.  

Πώς λαμβάνει υπόψη η ανακοίνωση την ανατροφοδότηση από τη διαβούλευση και τις συστάσεις των εποπτικών και ρυθμιστικών αρχών της ΕΕ; 

Η στοχευμένη διαβούλευση που δρομολογήθηκε από την Επιτροπή τον Φεβρουάριο του 2026 συγκέντρωσε απόψεις και στοιχεία από 227 ενδιαφερόμενα μέρη, συμπεριλαμβανομένων τραπεζών, δημόσιων αρχών, επιχειρηματικών ενώσεων και της κοινωνίας των πολιτών από όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ. Στην ομάδα αυτή περιλαμβάνονταν οι κύριες οικονομικές αρχές της ΕΕ.

Οι απαντήσεις ανέδειξαν διάφορα βασικά προβλήματα στον τραπεζικό τομέα: πολύπλοκοι κανόνες, κατακερματισμένες αγορές, άνισος ανταγωνισμός και φραγμοί στις διασυνοριακές τραπεζικές συναλλαγές. Τα ενδιαφερόμενα μέρη υποστήριξαν γενικά τη βαθύτερη ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς και μια ισχυρότερη Τραπεζική Ένωση, αν και είχαν διαφορετικές απόψεις σχετικά με τον τρόπο επίτευξης αυτού του στόχου.

Η Επιτροπή ενθαρρύνει τα ενδιαφερόμενα μέρη να υποβάλουν παρατηρήσεις σχετικά με τη σημερινή ανακοίνωση. Θα αναλύσει τις απαντήσεις που ελήφθησαν και ο διάλογος με τα ενδιαφερόμενα μέρη θα συνεχιστεί ενόψει της προετοιμασίας της νομοθετικής δέσμης που αναμένεται έως το πρώτο τρίμηνο του 2027.

Ποια είναι τα επόμενα βήματα;

Η Επιτροπή θα εγκρίνει νομοθετικές προτάσεις για την τροποποίηση του τραπεζικού κανονιστικού πλαισίου έως το πρώτο τρίμηνο του 2027, σύμφωνα με τον χάρτη πορείας «Μία Ευρώπη, μία αγορά». Ταυτόχρονα, η ανακοίνωση περιλαμβάνει διάφορες εκκλήσεις προς τα κράτη μέλη, τις εποπτικές αρχές και τον τραπεζικό κλάδο να συνεχίσουν τις προσπάθειές τους ή να αλλάξουν προσεγγίσεις για την επίτευξη του στόχου της βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας των τραπεζών για τη στήριξη της οικονομίας της ΕΕ. Μια αλλαγή νοοτροπίας στον τραπεζικό τομέα μπορεί ήδη να αποφέρει απτά οφέλη τώρα, ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα των πολιτικών διαπραγματεύσεων για το τραπεζικό κανονιστικό πλαίσιο.

Πώς θα συλλέξετε τις παρατηρήσεις των ενδιαφερόμενων μερών σχετικά με την παρούσα ανακοίνωση και πώς θα ληφθούν υπόψη;

Η Επιτροπή παραμένει προσηλωμένη στο να ακούει τις παρατηρήσεις των ενδιαφερόμενων μερών σχετικά με τη μελλοντική πορεία που παρουσιάζεται στην παρούσα ανακοίνωση. Τα ενδιαφερόμενα μέρη μπορούν να υποβάλουν παρατηρήσεις σχετικά με την ανακοίνωση μέσω της πλατφόρμας «Πείτε την άποψή σας». Η Επιτροπή θα λάβει υπόψη τόσο τις υφιστάμενες όσο και τυχόν πρόσθετες συνεισφορές κατά την κατάρτιση των νομοθετικών προτάσεων που έχουν προγραμματιστεί για το πρώτο τρίμηνο του 2027.

Τι σχεδιάζει η Επιτροπή σχετικά με τους κανόνες για την προστασία των καταναλωτών;

Η Επιτροπή θα παρακολουθεί τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη εφαρμόζουν τους κανόνες προστασίας των καταναλωτών, με στόχο τη διευκόλυνση της διασυνοριακής τραπεζικής δραστηριότητας και τη διευκόλυνση της πρόσβασης των καταναλωτών σε ευρύτερο φάσμα τραπεζικών υπηρεσιών, διατηρώντας παράλληλα επαρκές επίπεδο προστασίας.

Θα διατηρηθεί η ποικιλομορφία του τραπεζικού τομέα και ο ρόλος των μικρότερων τραπεζών; Πώς θα μπορούσε η ανακοίνωση να συμβάλει στο να καταστεί το κανονιστικό πλαίσιο για τις τράπεζες πιο αναλογικό;

Η ανακοίνωση αναγνωρίζει ότι η πολυμορφία του τραπεζικού τομέα της ΕΕ αποτελεί ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα της Ευρώπης και θα πρέπει να διατηρηθεί. Υπογραμμίζει τη σημασία τόσο των μεγάλων διασυνοριακών τραπεζικών ομίλων όσο και των μικρότερων περιφερειακών, συνεταιριστικών και ταμιευτηρίων, τα οποία είναι απαραίτητα για τη χρηματοδότηση των νοικοκυριών, των ΜΜΕ και των τοπικών κοινοτήτων.

Για να διασφαλιστεί ότι το πλαίσιο λειτουργεί για όλες τις τράπεζες, ανεξάρτητα από το μέγεθος ή το επιχειρηματικό μοντέλο, η ανακοίνωση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην αναλογικότητα. Στην πράξη, αυτό σημαίνει καταλληλότερη βαθμονόμηση των κανόνων, ώστε οι τράπεζες να μπορούν να στηρίξουν την πραγματική οικονομία χωρίς να αντιμετωπίζουν περιττή πολυπλοκότητα. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή μπορεί να διερευνήσει νέα όρια και κριτήρια για τα μικρά και μη πολύπλοκα ιδρύματα και να προσαρμόσει τις απαιτήσεις σε όλα τα πλαίσια μικροπροληπτικής, μακροπροληπτικής εποπτείας και εξυγίανσης, ώστε να αντικατοπτρίζουν καλύτερα τα διαφορετικά προφίλ των τραπεζών.

Πηγή: ec.europa.eu

Photo by Farah Almazouni on Unsplash